Δευτέρα, 9 Μαρτίου 2015

Ιερό Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά











Σύγχρονες πρόσφορες στην Θεά Αφροδίτη

Απαλές πλαγιές αριστερά- δεξιά, πάνω στο βράχο (στη θέση της Αφροδίτης Φίλης,) είναι σκαλισμένες αρκετές κοιλότητες, οι περισσότερες καμπύλες στο πάνω μέρος, με ύψος ένα πόδι περίπου, ορισμένες τετράπλευρες και που φαίνονται προορισμένες να δέχονται μικρά αγάλματα και εικόνες».
Ο χώρος ονομάστηκε από τους κατοίκους «ντουλαπάκια» λόγω των εσοχών για τα αναθήματα στο ανάγλυφο του βράχου. Όπως το τέμενος του Απόλλωνα στο Δαφνί, έτσι και το ιερό της Αφροδίτης ήταν μία από τις βασικές στάσεις της ελευσινιακής πομπής. Οι πρώτες ανασκαφές στον χώρο έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1890 από τον Καμπούρογλου, ο οποίος περιγράφει κάποια από τα εντυπωσιακά ευρήματά του: «Κατά τάς άνασκαφάς επήδησαν από τά χώματα και αγαλμάτια Αφροδίτης και άλλων θεοτήτων, ών έν Φειδιακής ωρισμένως τέχνης και συμπλέγματα τής με την Πειθώ και τόν Έρωτα και περιστέρια ενεπίγραφα και μή, και σύμβολα γεννήσεως, και ρόδια τής ευτεκνίας και βάθρα ενεπίγραφα και βάσεις στύλων και γυνή οδηγούσα νεανίαν, προσφέροντα ανάθημα και κάποιος άλλος νεανίας ακέφαλος, που προσέρχεται μόνος του κρατών τό θυμιατήρι.

Το σπήλαιο του Πανός στο Δαφνί

Στην απότομη πλαγιά του Ποικίλου όρους που υψώνεται πίσω από το μοναστήρι του Δαφνιού, έχει εντοπιστεί σημαντικό λατρευτικό σπήλαιο, την ύπαρξη του οποίου φαίνεται πως αγνοούσαν εντελώς ο Παυσανίας καθώς και όλοι οι περιηγητές των νεότερων χρόνων.


 
To εσωτερικό του σπηλαίου του Πανός στο Δαφνί

To σπήλαιο εντόπισε ο Δημήτριος Καμπούρογλου στο πλαίσιο των ερευνών του στην Ιερά Οδό στις αρχές της δεκαετίας του 1890 και ανέσκαψε συστηματικά ο Ιωάννης Τραυλός κατά το έτος 1932. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Δημ. Καμπούρογλου ήταν λάτρης του τοπίου του Δαφνιού και είναι γνωστοί οι περίπατοί του, προκειμένου να θαυμάσει την ποικιλότητα της χλωρίδας και ιδιαίτερα τα μοναδικά άνθη ανεμώνας. Η απόσταση μεταξύ της νότιας πλευράς του μοναστηριακού περιβόλου και του εν λόγω σπηλαίου είναι γύρω στα δέκα λεπτά κοπιαστικής πεζοπορίας-ανάβασης «δι' ατραπών δυσδιακρίτων και ολισθηρών». To σπήλαιο είναι σχετικά μικρό, με ολικό βάθος 11,55 μέτρα και μέγιστο πλάτος 7,8 μέτρα. To σχήμα του είναι χωνιοειδές με άνοιγμα προς τον Βορρά. To τελευταίο είχε κλειστεί κατά την αρχαιότητα με τοίχο από αργολιθοδομή, στο κέντρο του οποίου ανοιγόταν στενή είσοδος.

 To στόμιο του σπηλαίου του Πανός

Μπροστά από το σπήλαιο είχε διαμορφωθεί επίπεδη επιφάνεια -ένα είδος αυλής- που υποστηριζόταν από αναλημματικό τοίχο κατασκευασμένο 2 μέτρα βορείως του ανοίγματος. To εσωτερικό του σπηλαίου ήταν αδιαμόρφωτο, με την εξαίρεση μικρού τοιχαρίου και ορθογώνιων λαξεύσεων στο δάπεδο. Ανάλογες λαξεύσεις παρατηρήθηκαν και στην αυλή. Επίσης, από τα πολλαπλά ίχνη κονιάματος στις παρειές και το δάπεδο του σπηλαίου αλλά και την επιφάνεια της αυλής, προκύπτει ότι όλες αυτές οι επιφάνειες ήταν επιχρισμένες στην αρχαιότητα.

 Ορθογώνιο λάξευμα στο εσωτερικό του σπηλαίου του Πανός
Από τα κινητά ευρήματα που αποκαλύφθηκαν στο εσωτερικό του σπηλαίου αλλά και τη γύρω περιοχή συμπεραίνουμε ότι η λατρεία εδώ περιλάμβανε τελετουργική καύση προσφορών σε πυρές και θυσίες μικρών ζώων: βρέθηκαν οστά μικρών ζώων αλλά και τμήματα αγγείων και πήλινων ειδωλίων με σαφή ίχνη καύσης και, βέβαια, μεγάλη ποσότητα στάχτης. Τα περισσότερα όστρακα και τμήματα αγγείων προέρχονταν από λουτροφόρους, χαρακτηριστικά κλειστά αγγεία με πολύ στενό και υψηλό λαιμό, που χρησιμοποιούνταν κατεξοχήν στην τελετουργία των γάμων και στις κηδείες άγαμων προσώπων.


Σάββατο, 7 Μαρτίου 2015

Ιερό Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά

Αμέσως μετά το ιερό του Απόλλωνα, ο Παυσανίας αναφέρει κάποιο ναό της Αφροδίτης: 

«Έπειτα είναι ένας ναός της Αφροδίτης και μπροστά σ' αυτόν ένα τείχος από ακατέργαστες πέτρες αξιοθέατο».
To εν λόγω οικοδομικό συγκρότημα έχει εντοπιστεί στη συνοικία του Δήμου Χαϊδαρίου Αφαία Σκαραμαγκά. Βρίσκεται στο βόρειο κράσπεδο της Ιεράς Οδού, γύρω στο 1,5 χλμ. δυτικά της μονής Δαφνίου, στο σημείο όπου το πέρασμα μεταξύ του Αιγάλεω και του Ποικίλου όρους στενεύει σημαντικά, ενώ μπροστά απλώνεται ο κόλπος της Ελευσίνας. Ο χώρος για τον οποίο μιλά ο Παυσανίας έχει ταυτιστεί με σιγουριά εδώ και πάρα πολλά χρόνια λόγω μιας ιδιαιτερότητας που δεν άφησε το ιερό να περάσει απαρατήρητο από κανέναν ταξιδιώτη που διέσχιζε το εν λόγω τμήμα της Ιεράς Οδού. Πρόκειται για τις πολλαπλές τετράπλευρες κόγχες που έχουν ανοιχτεί στη βραχώδη παρειά του όρους Αιγάλεω, πάνω στην οποία «ακουμπούσε» το τέμενος της Αφροδίτης.
Ο περίφημος Γάλλος συγγραφέας Gustave Flaubert (1821-1880), ο οποίος ξεκίνησε την πορεία από την Αθήνα προς την Ελευσίνα ανήμερα Χριστούγεννα του έτους 1850, αναφέρει:
«Στην άκρη της πεδιάδας αρχίζουμε να ανεβαίνουμε. Τα στενά του Χαϊδαριού. Η ανηφοριά διαρκεί αρκετή ώρα, ο βράχος ξεχωρίζει κάτω από το δρόμο, κατηφορίζουμε. »Χαριτωμένη θέα της θάλασσας: ο κόλπος της Λεψίνας, κλεισμένος ανάμεσα στα βουνά, μοιάζει με λίμνη, δεν ξέρεις από ποια μεριά βρίσκεται το άνοιγμά του. Ο δρόμος κατεβαίνει ολόισια απέναντι, λες και θα πέσει στη θάλασσα. Απαλές πλαγιές αριστερά- δεξιά, πάνω στο βράχο (στη θέση της Αφροδίτης Φίλης,) είναι σκαλισμένες αρκετές κοιλότητες, οι περισσότερες καμπύλες στο πάνω μέρος, με ύψος ένα πόδι περίπου, ορισμένες τετράπλευρες και που φαίνονται προορισμένες να δέχονται μικρά αγάλματα και εικόνες».
Ο χώρος ονομάστηκε από τους κατοίκους «ντουλαπάκια» λόγω των εσοχών για τα αναθήματα στο ανάγλυφο του βράχου. Όπως το τέμενος του Απόλλωνα στο Δαφνί, έτσι και το ιερό της Αφροδίτης ήταν μία από τις βασικές στάσεις της ελευσινιακής πομπής. Οι πρώτες ανασκαφές στον χώρο έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1890 από τον Καμπούρογλου, ο οποίος περιγράφει κάποια από τα εντυπωσιακά ευρήματά του: 

Άποψη του ιερού ναού της Αφροδίτης
Εσοχές («ντουλαπάκια») στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά

«Κατά τάς άνασκαφάς επήδησαν από τά χώματα και αγαλμάτια Αφροδίτης και άλλων θεοτήτων, ών έν Φειδιακής ωρισμένως τέχνης και συμπλέγματα τής με την Πειθώ και τόν Έρωτα και περιστέρια ενεπίγραφα και μή, και σύμβολα γεννήσεως, και ρόδια τής ευτεκνίας και βάθρα ενεπίγραφα και βάσεις στύλων και γυνή οδηγούσα νεανίαν, προσφέροντα ανάθημα και κάποιος άλλος νεανίας ακέφαλος, που προσέρχεται μόνος του κρατών τό θυμιατήρι.
»Αλλά και ή εισοδος του Ιερού και ίχνη στοάς τινός και βωμός και διαμερίσματα διαμονής ιερέων απεκαλύφθησαν και ομβροδέκται και θαυμάσιον λιθοψηφίδωμα του εδάφους. Και τέλος τό βάθρον, επί το όποίου ανυψούτο άλλοτε πάγκαλον τής θεάς τό άγαλμα, έχον οπίσω ώς φόντο τόν τραχύν ερυθρόφαιον βράχον, δεξιά και άριστερά τά καταπράσινα πεύκα και κάτω τό γαλανόν της πορφυράς Σαλαμίνος κύμα».
Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά από το ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά

Ο χώρος ερευνήθηκε ανασκαφικά και κατά τη δεκαετία του 1930 από τον Ιωάννη Τραυλό και τον Κωνσταντίνο Κουρουνιώτη, οι οποίοι ολοκλήρωσαν την κάτοψη του τεμένους της Αφροδίτης αλλά και της γύρω περιοχής. Ο περίβολος του ιερού έχει σχήμα ακανόνιστο ορθογώνιο και διαστάσεις 71x21 μ. To βορειοανατολικό τμήμα του βαίνει πάνω στη βραχώδη παρειά, περικλείοντας έτσι και το σημείο του βράχου που είχε κοπεί κάθετα, ώστε να λαξευτούν οι χαρακτηριστικές κόγχες. Στη νότια πλευρά του περιβόλου, ακριβώς απέναντι από τις κόγχες, βρισκόταν η είσοδος του τεμένους, που προστατευόταν από μικρό πρόπυλο. Ο ναός που αναφέρει ο Παυσανίας αποτελούνταν από έναν πολύ μικρό, σχεδόν τετράγωνο σηκό με πρόναο. Είχε χτιστεί σε επαφή με τον δυτικό τοίχο του περιβόλου του ιερού, περίπου στο μέσον του.
Ήταν κατά πάσα πιθανότητα δωρικού τύπου και διέθετε μαρμάρινη στέγαση, καθώς στις ανασκαφές είχαν βρεθεί τμήματα τριγλύφων από μάρμαρο. Εκτός από τον ναΐσκο, στο πλαίσιο του περιβόλου έχουν εντοπιστεί μικρή στοά και άλλα κτίσματα, σαφώς μεγαλύτερων διαστάσεων από τον ναό, ορθογώνιας κάτοψης και άγνωστης χρήσης. Επίσης ανασκάφτηκαν βάθρα με μαρμάρινες αναθηματικές επιγραφές προς τιμήν της Αφροδίτης, βωμίσκοι και πλήθος μικρών αναθημάτων. Τα τελευταία αποτελούνταν κυρίως από πήλινα ειδώλια της θεάς και πήλινα και μαρμάρινα ομοιώματα αιδοίων και περιστεριών, που ήταν τα ιερά πουλιά της Αφροδίτης. Προφανώς, κατά την εποχή λειτουργίας του ιερού οι κόγχες γέμιζαν από τέτοια αναθήματα που πρόσφεραν οι πιστοί. Στο κέντρο του χώρου μπροστά από το πρόπυλο αποκαλύφθηκε μεγάλη βάση που προφανώς στήριζε κεντρικό βωμό ή το λατρευτικό άγαλμα της Αφροδίτης.
 
 Οι σωζόμενοι τοίχοι του ορθογώνιου κτίσματος μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης
 
Γενική άποψη του ιερού της Αφροδίτης 

Πρόκειται για ένα ορθογώνιο κτίσμα από ακατέργαστους λίθους (αργολιθοδομή) διαστάσεων 25x15 μ., που αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως φυλάκιο. Εκεί θα στεγαζόταν κάποια φρουρά, η οποία θα προστάτευε το πέρασμα και το ιερό της Αφροδίτης. Αργότερα απέκτησε ταφικό χαρακτήρα δύο σαρκοφάγοι εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του. Η χρονολογία ίδρυσης του ιερού παραμένει άγνωστη. Η λατρεία της Αφροδίτης στον συγκεκριμένο χώρο μοιάζει να σχετίζεται στενά με τον ιερό χώρο της Ελευσίνας και την τελετουργική πομπή των Μεγάλων Μυστηρίων. Βέβαια, είναι παρακινδυνευμένο να υποθέσουμε την ύπαρξη του τεμένους πριν από τον 4ο αιώνα π.Χ., καθώς δεν έχει ανασκαφεί πρωιμότερη κεραμική. Πάντως το ιερό λειτουργούσε μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια, συμπέρασμα που προκύπτει αφενός από τις ικανές ποσότητες ρωμαϊκών αγγείων που έχουν ανασκαφεί και αφετέρου από τη μαρτυρία του Παυσανία.
0 χώρος του ιερού της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά έχει αναστηλωθεί, έχει αναδειχθεί, έχει περιφραχτεί και είναι ανοιχτός στο κοινό.
 
 
Η Σαρκοφαγος

Στα ίχνη της Ιεράς Οδού

Τμήμα της Ιεράς Οδού κοντά στο ιερό της Αφροδίτης,
  με βαθιές αυλακώσεις στον βράχο από τους τροχούς των αμαξών
Ταφικά μνημεία δίπλα στην Ιερό Οδό







Μετά το ιερό της Αφροδίτης, η Ιερά Οδός διακλαδιζόταν. To ένα σκέλος έφευγε με Α-Δ κατεύθυνση, διερχόταν από το στενό πέρασμα μεταξύ του Αιγάλεω και του Ποικίλου όρους, έβαινε γύρω από τους πρόποδες του λόφου της Ηχούς (λόφος Καψαλώνας, βορειοανατολικές υπώρειες του Ποικίλου όρους) και έστρεφε προς Βορρά, όπου βρίσκονταν οι δύο λίμνες των Ρειτών. To άλλο σκέλος ανηφόριζε προς τα βόρεια, διερχόταν από την κορυφή του λόφου της Ηχούς και από εκεί κατηφόριζε, πάντα με βορεινή κατεύθυνση, προκειμένου να συναντήσει το άλλο σκέλος της Ιεράς Οδού στο ύψος της λίμνης Κουμουνδούρου. Σε πολλά σημεία του σκέλους αυτού έχουν διατηρηθεί χαραγμένες στον βράχο τροχιές από τις ρόδες των αρμάτων. Στην κορυφή του λόφου της Ηχούς εντοπίστηκε από τον I. Τραυλό μεγάλος τετράγωνος ασβεστόλιθος πλευράς 1,18 μέτρων και ύψους 0,47 μέτρων με ορθογωνικό τόρμο στην άνω επιφάνειά του. Ο Τραυλός πιστεύει ότι
«είναι πολύ πιθανή ή υπόθεσις, ότι ο λίθος εχρησίμευεν ώς βάσις όρου, χωρίζοντος την περιοχη τών Αθηνών από την περιοχή τής Ελευσίνος».